۱۳۹۳ شنبه ۳ آبان
صفحه اصلی >ملا فتح الله شريف کاشانى‏ صاحب تفسیر منهج الصادقین
ملا فتح الله شريف کاشانى‏
صاحب تفسیر منهج الصادقین
نام ملا فتح الله شريف کاشانى‏
صاحب تفسیر منهج الصادقین
محل تولد کاشان
تاريخ تولد تاریخ تولد ایشان دقیقا مشخص نیست .
تارخ وفات 988 ق
استادان على بن حسن زواره‏اى‏ 
شاگردان شاگردان خاصی برای ایشان ذکر نشده است . 
معرفي تفسير نام کامل آن« تفسير کبير منهج الصادقين فى الزام المخالفين»، از تفاسير ارزشمند شيعى که به زبان فارسى روان و سليس( به تناسب قرن دهم هجرى) نگاشته شده، و در ميان علاقمندان به قرآن رواج فراوانى دارد.
تفسير منهج همانند« روض الجنان» تفسيرى جامع است که عهده دار پرداختن به تمامى قرآن بوده و مؤلف، از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى سخن رانده و در پرتو آيات الهى، حقايق گوناگونى را عرضه کرده است.
ملا فتح اللّه با توجه به تفاسير معتبرى نظير کشاف زمخشرى، انوار التنزيل بيضاوى، مجمع البيان طبرسى و با استفاده از تفسير ابو الفتوح رازى آن را تأليف کرده است و از تفسير اخير بهره فراوان برگرفته و گاه عبارات را عينا نقل مى‏کند. ايشان منهج الصادقين را در پنج مجلّد ترتيب داده و اخيرا در ده مجلد معمولى عرضه شده است. ايشان اين تفسير را در سال 982 ق به انجام رسانيده است.
مفسر پيش از آغاز تفسير سوره حمد، ده فصل قرار داده است، که در آن از مقدمات تفسير و علوم قرآنى، سخن مى‏گويد.
فصل اول: در ياد کرد نامهاى قاريان‏
فصل دوم: در ذکر نامهاى قرآن و معناى سوره و آيه‏
فصل سوم: در توضيح صحيح‏ترين قول در اعداد آيات قرآن و فايده دانستن آن‏
فصل چهارم: تبيين معناى تفسير و تأويل‏
فصل پنجم: توضيح حديث:« نزل‏القرآن على سبعة احرف...»
فصل ششم: در توضيح معناى تفسير به رأى‏
فصل هفتم: در مصونيت قرآن از تحريف‏
فصل هشتم: در تبيين اين که، قرآن در زمان پيامبر( ص) مدون بوده است‏
فصل نهم: در بيان اعجاز قرآن‏
فصل دهم: در ياد کرد رواياتى که در ترغيب بر خواندن و فرا گرفتن قرآن وارد شده است.
تفسير منهج الصادقين، تفسيرى جامع و مشتمل بر مباحث مختلف و مطالب متنوع است. مؤلف آن که شرح حال نگاران، وى را به عنوان عالمى کامل، متکلمى فقيه و مفسرى فاضل ستوده‏اند، با آگاهى گسترده از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى، تفسيرش را از اطلاعات ارزشمندى و مباحث گوناگونى آکنده کرده است. مرحوم مؤلف، خود به ابعاد مختلف تفسيرش در مقدمه ج 1 ص 4 اشاره‏اى کرده و مى‏نويسد:« به خاطر فاتر اين فقير ضعيف... رسيد که مطالعه تفاسير عربيه و فارسيه و کتب تواريخ و احاديث و غير آن از کتب کلاميه و اصول و فروع فقهيه کرده، تفسيرى از آن انتخاب نمايد که مبتنى باشد بر حلّ مبانى قرآن بر طبق قرائت سبعه که مسلم الثبوت و مجمع عليه جميع موافق و مخالف است. و متعرض قرائت ديگر نشود، بجهت تطرّق اختلاف در آن و محتوى باشد بر ذکر اسرار و نکات و اسباب نزول آيات و احاديث سيد البريّات« عليه و آله افضل الصلوات و اکمل التحيات»، واجبا و قصص و حکايات ائمه هدى« عليهم التحيات و التسليمات»، و فضل سور و آيات و وجه ارتباط و اتصال آن به يکديگر و بيان مسائل فقهيه در ضمن آيات احکام و مناقب اهل بيت( ع) منطوى بر رفع شبهات مخالفان و ابطال مذاهب ايشان و در بيان اعراب و لغت بر طريق« خير الامور اوسطها» سلوک نمايد و بعضى از سخنان ارباب تحقيق را نيز بحيّز تحرير در آورد.»
مرحوم علامه شعرانى که تفسير را تصحيح کرده است، در ارتباط با ابعاد مختلف آن با اشاره‏اى به منابع مؤلف( در جلد دوم نسخه تحقيق شده خود صفحه 4- 5 چنين نوشته‏اند:« غالب تفسير بيضاوى را مندرج ساخته است و بسيارى از نکات تفسير کشاف را نيز، از تفسير مجمع البيان بسيار نقل کرده است، نه از شواهد و حجت‏ها و تحقيقات علمى آن، بلکه از قصص و تواريخ موجود در مجمع البيان، از تفاسير نيز به تفسير تبيان، ابو الفتوح و گازر مراجعه کرده است، و گاه سخنان عرفانى از بزرگان و مشاهير متصوفه نقل نموده است. مانند« شرح التعرف و قشيرى و ابو عبد الرحمن سلمى و امثال ايشان،... مؤلف در نقل عبارات ديگران، گاه از خود، توضيحات و شروح و شواهدى افزوده است و در اينگونه موارد، آن را نقل به معنى بايد شمرد.
چنانکه در بيان حکم متعه، عبارتى از شرح لمعه آورده، بسيار طولانى‏تر از اصل. در تقرير اصول دين و عقايد شيعه و مسائل مناسب آن، چنان متين و مستحکم و صريح و معقول سخن مى‏راند که گوئى از مردم دو قرن بيشتر است مانند: فاضل مقداد و شهيد... لذا مى‏توان اقوال او را در اين مباحث، حجت دانست.»
مفسر پس از مقدمه سودمند خود، وارد تفسير سوره‏ها مى‏شود، ابتدا به روشنگرى در مدنى يا مکى بودن سوره مى‏پردازد، و در اين زمينه به نقل اقوالى از ابن عباس، مجاهد، قتاده و حضرت على« عليه السلام» مبادرت ورزيده، قول اصح را برمى‏گزيند.
در ادامه، عدد آيات را متعرض مى‏شود و به اختلاف عدد از ديدگاههاى مختلف گروههاى شامى، بصرى، کوفى، مکى، مدنى و حجازى اشاره داشته، آيات مورد اختلاف را ذکر مى‏کند.
روش تفسیر : پس از آن ثواب قرائت سوره، جايگاه و فضائل آن را به نقل از پيامبر اکرم( ص) و ائمه اطهار( ع)، بيان داشته، اشاره‏اى به تناسب اختتام سوره قبل و افتتاح سوره بعد مى‏نمايد. سپس نوبت به ترجمه آيات مى‏رسد، سعى مى‏نمايد بسيار دقيق و با احتياط باشد، و موافق با قرائت ابو بکر از عاصم و گاهى با تکيه به قرائت حفص از عاصم، بدون تعرض به قرائتهاى شاذه. آنگاه اهتمام خود را به ذکر مباحث لغوى، اعراب، صرف و نحو، مسائل بيانى با استشهاد به اشعار عرب در بيان معناى آيه و وجوه محتمل آن بيشتر با اعتماد به تفسير کشاف و بيضاوى، به اختصار و اعتدال، نشان مى‏دهد.
پس از آن، تحقيق در مفاهيم و مباحث آيات را آغاز مى‏کند، در اين بخش به ذکر اسباب النزول از منابع شيعه و اهل سنت مى‏پردازد. با نقل احاديث از پيامبر( ص) و ائمه( ع) به تبيين آيات مى‏پردازد. و با ذکر قصص و حکايات، مطالب خود را پى مى‏گيرد. در اين مجال از روايات جعلى و اسرائيليات نيز استفاده مى‏نمايد، اما به سخيف بودن و عدم مقبوليت آنها اشاره دارد، مانند ج 8 ص 46 داستان حضرت داود( ع).
در اين بين توجهى نيز به بيان تناسب آيات و نظم و ترتيب آنها، از خود نشان مى‏دهد. مسائل فقهى و احکام از نظر مفسر دور نيفتاده، در محل خود به بيان آنها بدون بسط و تفصيل و در برخى موارد با ذکر اقوال و وجوه محتمل، مى‏پردازد( مانند ج 1 ص 400 به بعد ذيل آيه 187 سوره بقره)، و در مواردى مانند وضو، طلاق، متعه از مسائل خلافى بين اهل سنت و شيعه، بنا را بر مذهب شيعه اماميه مى‏گذارد. با توجه به ديدگاه شيعى مفسر بطور طبيعى مواردى از ذکر مناقب اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام به عنوان تفسير، تطبيق و بيان مصداق، در ضمن مطالب ايشان به چشم مى‏خورد. مفسر به مباحث عقايد و کلام نيز اهتمام داشته و به بيان ذکر ادله و نقل روايات شيعه و سنى مى‏پردازد، مانند بحث امامت، عصمت انبياء، امر بين الامرين، جبر و اختيار، محال بودن دين خدا در قيامت، عدل و...
در خاتمه بايد متذکر شد که تفسير منهج بلحاظ سلامت، روانى، جامعيت، از زمان نگارش آن مورد توجه عالمان بوده است و در ميان امت اسلامى از معروفترين تفاسير شيعه به شمار مى‏رود. مرحوم آيت ا... شهيد مطهرى در کتاب« خدمات متقابل ايران و اسلام» صفحه 461، فرموده‏اند:« منهج الصادقين» اين تفسير به زبان فارسى است... و تا سى، چهل سال اخير، يگانه تفسير فارسى متداول بود.»
البته نبايد از اين نکته غافل بود، که هر تأليفى در فضاى خود تأثيرات فراوانى خواهد داشت اما در زمانهاى بعد و در فضايى که تأليفات مشابه آن فراوان مى‏گردد، از تأثيرات آن کاسته و اقبال نسبت به آن کمتر مى‏گردد. تفسير منهج نيز از اين قاعده مستثنى نبوده است.
در اين عصر که تأليفات تفسيرى فارسى و عربى نسبتا فراوانتر از قبل گشته و ادبيات آنها به زبان امروز نزديکتر شده، بدين جهت در مراجعه نسل حاضر گوى سبقت را از تفسير منهج گرفته‏اند. البته از ارزش علمى منهج، کاسته نمى‏شود، بحث فقط در مراجعه و استفاده وافر از آن است. 
آثار مفسر 1- ترجمه قرآن به فارسى.
2- تنبيه الغافلين و تذکرة العارفين در شرح نهج البلاغه به فارسى.
3- خلاصه منهج( مختصر تفسير منهج الصادقين) به فارسى.
4- زبدة التفاسير( تفسير مورد بحث).
5- شرح احتجاج طبرسى.
6- ترجمه کشف الغمة در تاريخ.
7- استنساخ کتاب استبصار شيخ طوسى از اساتيد خود.
8- منهج الصادقين به فارسى‏ 
آيه هدايت
﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ﴾
اى کسانى که ايمان آورده‏ايد، (در برابر مشکلات و هوسها،) استقامت کنيد! و در برابر دشمنان (نيز)، پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت کنيد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد. (آل عمران/200)
تلاوت روز
شعبان عبدالعزيز الصياد

البقرة : 219 - 232
يادداشتهاي قرآني
نوشته هاي قرآني
  • تناسب آيات قرآن
  • نويسنده : علي قانعي اردكان
جستجو در سايت
عضويت در خبرنامه
با عضويت در خبرنامه، از آخرين اخبار، رويدادها و امكانات جديد سايت تلاوت، با خبر شويد!