گزارش تهيه و تدوين طرح جامع قرآني کشور

«دربرنامه چهارم توسعه» و مستندات آن

مقدمه

«لقد منّ الله علي المؤمنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزکيهم و يعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفي ضلال مبين». (آل‌عمران/ 164)

خداوند بر مؤمنان منـت نهاد، هنگامي که در ميان آنها پيـامبري از خودشان برانگيخـت که آيات او را بر آنها بخواند و آنها را پاک کند و کتـاب و حکمـت بياموزد و البته پيش از آن، درگمراهي آشکار بودند.

خـداي رحمان يکي از مهمتـرين وظايف پيامبر بزرگوار اسلام را تلاوت آيات الهـي بر مردم دانسـته است. قرآن‌کريم که تجلـي تمام اسمـاء و صفات الهـي مي‌باشد، آخرين، برترين و جامـع‌ترين کتاب آسماني است که به واسطه بهترين و شريف‌ترين بندگانش يعني حضرت محمّـد(صلّی الله علیه و آله) براي هـدايت اشرف مخلوقات، يعني انسـان ، نازل گرديده است. اين  نور مبيـن و حبـل متيـن، انسانها را از فرش (ناسوت) به عرش (ملکوت) رسانده و آنها را به جایی سوق می‌دهد که بهـترين مخلوقات را بدانجا رساند: «ثـمّ دني فتدلّي، فکان قاب قوسين او ادني». (نجم/9و 8)

اين کتاب مقدس که تنزّل جلوه جمال و جلال خداي قدوس است، خود را به عنوان«نور» ، «هدايت»،«شفاء» و«رحمت»،«تبيان لکلّ شئ» و... معرفي مي‌نمايد. کتابی با این ویژگیها، توجه هر انسـان عاقـل حق‌طلـب و حقيقـت‌جو را به خويش معطوف مي‌دارد.

انقلاب اسلامي ما، همچنانکه در شکل گیری محتاج مواهب معنوي و معرفتي مبتني بر فرهنگ متعالي قرآن‌کريم بوده است، در حيات، دوام و بقای خود نيز نيازمند سرمايه‌گـذاريهاي فرهنـگي  برگرفته از هدايت‌هاي قـرآن است. انقلاب اسلامـي ایران بيش از ساير جوامع و ملل به روشنگريها و راهنمايي‌هاي اين نور هدايت نيازمند است، زيرا مبـدأ حرکت، قرآن است و مسير حرکت صـراط مستقيـم و مقصـد نيز جهتي است که قرآن‌کريم روشن نموده است. به حق مي‌بايست قرآن‌کريم را قانون اساسي انقلاب دانست.

امام‌خميني(ره)، معمار و بنيانگذار اين انقلاب و تربيت‌يافته کتاب الهي ، فرموده است:

«استقلال، آزادي و سعادت کشور ما در پيروي از قرآن‌کريم است». (صحيفه نور، 1375)

و نيز فرموده‌اند: «بدبختي ما آن وقتي است که ملت ما از قرآن جدا باشند».

مقام معظم رهبري(مدّ ظلّه) نيز درباره نقش مهم قرآن کریم و لزوم حضور آن در جامعه ‌فرموده‌اند:

«کشـور بحمـدالله امروز متکي به معارف قـرآن است. آن روزي که اين معـارف در سطح همه مردم رواج پيدا کند ومستقيم از خود قـرآن آن را بگيرند ، آن روز روزي است که اين ملت و اين کشور براي هميشه شکست‌ناپذير خواهد شد».

تحقق اهداف آرماني چشم انداز بيست ساله کشور که با گذر از توسعه فرهنگ قـرآني در کشور ميسر مي‌شود، نياز به مقدماتي دارد که يکي ازآنها تهیـه و تنظيم «طـرح جامـع قـرآني کشـور» است. اين طـرح که با اندکي تأخير در تاريخ انقـلاب، در آستانه تدوين و تنظيم است، نقطه عطفي است که مي‌تواند حرکت جامعه را در رسيدن به آرمان‌هاي قرآني خویـش سـرعت بخشـد و جان تشنه مردم فهيم و عاشـق قرآن را سيراب نمايد.

مجموعه حاضر در راستاي سند چشم‌انداز، سياست کلي نظام، مصوبات شـوراي عالي انقلاب فرهنگي، قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي ،اجتماعي و فرهنگي کشور و مصوبه شماره(29098/ ت 248 هـ) مورخ (11/5/84) هيأت محترم وزيران(محور نهم بند «الف»سياست ها و اقدامات اجرايي) تهيه و تدوين شده است.

* این مجموعه، طی فرآیندی منظم و صرف بیش از(3.300 نفر ساعت) کار کارشناسی دقیق، توسط گروهی مجرب، توانمـند و فاضـل از پژوهشگران، صاحبنظران و خادمان قرآنی کشور،در سه نوبـت تهیه و ارائه شد. نسـخه اولیه طـرح در تیرماه (1385) و نسـخه دوم پس از انجام  پاره ای اصـلاحات، در شهـریورماه (1385) و سر انجام  نسـخه نهائی حاضر در اسفندماه (1385)، تدوین گردید. (ترسیم فرآیند اجرایی تدوین طرح ومعرفی طراحان در«پیوست 5»ارائه شده است).

«طرح جامع قرآني کشور» مشتـمل بر اصول ومباني نظري، مستندات قانوني، تعاريـف، توصيف و تبيين وضع موجود، چالش‌هـا و تنگناهـاي اساسـي، اهـداف، راهبردها و رويکردها،سیاست ها و خط مشی های اجرایی، برنامه‌های اساسی،شاخص های کمّی و سازمان اجرايي مي‌باشد.

اميد است با تصويب و اجراي طرح جامع قرآنی در کشور دستاوردهاي زير حاصل آيد:

1 – فعاليت‌هاي آموزشی، پژوهشي، تبليغي و ترويجي قرآن‌کريم اثر بخش گردد.

2 – نظارت و ارزشيابي فعالیتهای قرآنی نظام‌مند، روزآمد، منطقي و کارساز شود.

3 – امکان بازنگري، بهبود و اصلاح مستمر در کميتها و کيفيتهای اين حوزه فراهم شود.

4 – از ظرفيتهای بالقوه استفاده شده و ظرفيتهای بالفعل ارتقاء يابد.

5 – از موازی کاری و تداخل وظايف و مأموريت‌ها تا حد زيادي کاسته شده و انجام فعاليتها به بهره‌وري بينجامد.

*  شایان ذکر است که طراحان در تدوين طرح با محدوديت‌هايي، از جمله موارد زيرمواجه بوده‌اند:

- کمبود اطلاعات و آمار.  

- نظام‌مند نبودن اطلاعات و آمار مورد نياز.

- کمبود منابع و مآخذ و تحقيقات و پژوهش‌هاي زمينه‌ساز.

                                                    محمّد خواجوی

                                                    رئیس سازمان دارالقرآن الکریم

                                                    ومسئول دبیرخانه نهضت قرآن آموزی

1-    مستندات تدوین طرح

( هذا بیان للناس و هدی و موعظه للمتقین- آل عمران/138)

•       با پيروزي انقلاب شکوهمند انقلاب اسـلامي ايران به رهبري زعيم عاليقدر حضرت امام خمـيني «قدس سره‌الشريف»، امت مـسلمان ايران از بند فرهنگ مبتذل غرب، که به دنبال آن بود تا آخرين  ضربه ها را به ريشـه، اصالت و هويت جامعه مسلمان ايران وارد کند و او را از فرهنگ غني اسلام محروم گرداند، رهايي يافت. با ايـن پيروزي امت، دگرباره جان تازه‌اي به کالبد اسلام و قـرآن‌کريم دميده شد و فضاي مـسموم و شرک آلود ايران به ظاهر اسلامي به فضاي روح بخش ايمان به خدا معطر گردید.

•       امت به دنـبال رهبـر و به منظور تحقق اهداف متـعالي اسلام عزيـز و احياي ارزشـهاي کتاب الهي از هيچ کوششي دريغ نورزيد و جانـهاي پاک عزيزترين فرزنـدان خود را براي قوام و دوام نهال تازه به بار نشسته انقلاب اسلامي نثار کرد.

•       بي ترديد استحکام هر چه بيشتر دستـاوردهاي انقلاب اسلامي و اسـتمرار و تعالي آن جز با اشاعه و ترويج قرآن کريـم، اين معـجزه جاويـدان «رحمة‌للعالمين»، و تمسک به عترت پاک رسول گرامي اسلام (ص) امکان پذير نخواهـد بود. انسان سرگـشته و ماشيـن زده امروز که فطرتـاً خواهان رشد و تعالي است تنها در پناه قرآن کريم به اسرار و حقايـق جهان نامتناهي دسـت خواهد يافت و آن سعادت و خوشبختي را که به اشتباه در جهان مادي جستجو مي‌کند، تنها از سرچشمه زلال اسلام ناب محمـدي (ص) دريافت خواهد کرد.از اين‌رو، ضروري است آحاد مردم مسلمان و انقلابي ايران براي دست‌يابي به اهداف متعالي فوق در حدّ توان وقدرت خويش بکوشند وبه مصداق حديث شريف جعفري (ع) که مي‌فرمايند: «زکه العلم أن تُعلّمه عباد الله»، در نشر آنچه که از اقيانوس بيکران معرفت الهي فرا گرفته‌اند، اهتمام ورزند.

•       به دنبال تصويب قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در مجلس شوراي اسلامي، کليه دستگاههاي اجرايي از جمله سازمان تبليـغات اسلامي کشور – مطابق بند «ز» ماده 155 اين قانون - موظف به تدوين طرحهاي جامع مربوط به حوزه فعاليت خود شدند. اين سـازمان که طبق ماده «106» قانون فوق و همچنين محـور نهم سند تلفيق اسناد توسـعه بخش و فرابخش، مسؤول تدوين طـرح جامـع قـرآني کشـور به شمار مي‌رود، مسئوليت تهـيه طـرح مذکور را به سـازمان دارالقـرآن الکـریم بعنـوان حوزه تخصـصي خود در برنامـه‌هاي قرآني، واگذار نمود. سـازمان دارالقرآن الکـریم نیز با توجه به اهميت موضوع، در جلسه فوق العاده هیئت امناء ساختار اجرایی طرح و حدود و ثغور آن را تصویب  نمود.

2-     ساختار اجرایی و مراحل تهیه وتدوین طرح

* در مرحله نخست، دبيـرخانه با برگزاري جلـسات متعدد با شوراي کارشـناسي طرح، مباني نظري، ساختار شـبکه‌اي فرايند طرح، نمودار سازماني و وظايف مشترک کارگروهها در «نه» بند را به تصويب رساند.

* در مرحله دوم، با برگزاري تقريباً  هفتاد جلسه به مدت حدوداً نه ماه و صرف 1710 (ساعت/نفر) در چارچوب مباني نظري، محورهاي عمده طرح شامل: توصيف و تبيين وضع موجود، تعيين نقاط قـوت و ضعف، فرصـت‌ها و تهـديدها، راهـبردها و سياسـتهاي اجرايي و ديگر موضـوعات تخصصي در حوزه آموزش، پژوهش و تبليغ و ترويج تهيه گرديد که پس از تصويب در کميته تلفيق کارگروه‌ها بررسي و به تصويب نهايي رسيد.

از ديگر اقدامات انجام گرفته در اين مرحله مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1 – تهيه و انتشار متن فراخوان عمومي در روزنامه‌هاي کثيرالانتشار و سـيماي جمهوري اسلامي ايران در راستاي بهره‌گيري از نظـرات آحـاد افراد جامعه در تدوين هرچه بهتر طرح؛

2 – نظرسنجي از کارشناسان و خبرگان قرآني در تدوين طرح؛

3 – تهيه ‌متني از مهمترين سؤالات تهيه شده در کارگروههاي تخصصي چهارگانه و نظرسنجي از صاحب‌نظران (مفسران، مترجمان، حافظان، قاريان، اساتيد دانشگاه‌ها، خبرگزاري‌ها و نشريات قرآني و...) در تدوين طرح؛

4 – تهيه، تکثير و توزيع لوح فشرده (CD) ديگر اسناد طرحهاي ملي همچون: «طرح جامع ورزش کـشور»، «طرح جامع آموزش و پـرورش»، «سند ساماندهي امور جوانان»، «نظام جامع توسعه فرهنگ عمـومي (اخلاق اجتماعـي)»، «تحقيقات نهضـت قرآن‌آموزي» و ارائه به اعـضاي کارگروههـاي تخصصي؛

5 – اطلاع‌رساني عمومي از مراحل تدوين طرح از طريق نشريات، مجلات، سايت‌هاي خبري و مصاحبه‌ با خبرگزاري‌ها؛

6 – انجام 294 مورد مکاتبه با سازمانها، نهادهاي دولتي و غيردولتي؛

7 – انجام مطالعات آماري و جمع‌آوري اطلاعات موجود در زمينه فعاليتهاي قرآني جهت بهره‌گيري در تدوين طرح؛

8 – تهيه و تنظيم صورت‌جلسات شوراي کارشناسي و کارگروههاي چهارگانه و ذخيره‌سازي اطلاعات در رايانه.

* در مرحله سوم، سازمان دارالقرآن‌الکريم با تشکيل کميته تدوين طرح و برگزاري جلسات متعدد در مدت حدوداً سه ماه، در چارچوب مصوبات کميته تلفيق، نسبت به نهايي نمودن طرح جامع قرآني کشور اقدام نمود.

3-    جدول آماری تشکیل جلسات تهیه طرح جامع قرآنی کشور

4-    سطوح طرح جامع قرآنی کشور

طرح جامع قرآني کشور از دو سطح تشکیل یافته است:

الف: طرح ساماندهي امور قرآنی کشور:

مبتني بر برنامه چهارم توسعه با تحلیل و تبیین وضع موجود و تعيين سياستها و استرات‍ژيهاي لازم بوده، برنامه هاي عملياتي مرتبط با فعاليتهاي امور قرآني کشور را طي سالهاي باقيمانده برنامه چهارم توسعه کشور تدوين  مي‌نمايد (سند حاضر).

ب: نظام جامع قرآني کشور:

در راستاي سند چشم‌انداز بیست ساله و در جهت تعالی و توسعه فرهنگ قرآني در کشور تدوين خواهد شد.

(درصورت تأیید سطح نخست، تدوین سطح دوم نیز آغاز خواهد شد.)